नेपालका औद्योगिक घराना मध्ये प्रतिष्ठित उद्योगपतिका रुपमा चिनिएका राजेन्द्र खेतान आफ्नो लगानीलाई अन्तर्राष्ट्रिय क्षेत्रमा विस्तार गर्ने योजनामा हुनुहुन्छ। देशका लागि अझै केही योगदान गर्ने सोचमा हुनुहुन्छ उद्योगपति एवं सभासद् खेतान। सन् १९७० मा जन्मनुभएका खेतानका विभिन्न उद्योग एवं कम्पनीहरु नाफामा चलिरहेको छ। खेतान लमी बैंक, एभरेष्ट र प्राइम लाइफ इन्सुरेन्सका अध्यक्ष हुनुहुन्छ। बजारमा सबैभन्दा बढी बिक्री हुने टुबोर्ग, सान मिगेल र काल्सवर्ग बियरमा समेत खेतान ग्रुपको लगानी छ। त्यस्तै मायोज चाउचाउमा समेत उहाको लगानी छ। सामाजिक, शिक्षा र स्वास्थ्य क्षेत्रमा समेत खेतान ग्रुपको लगानी छ। देशको नया संविधान बनाउने अवसर समेत पाउनुभएका खेतान नेकपा मालेको समानुपातिक तर्फबाट सभासद् हुनुहुन्छ। प्रस्तुत छ, उद्योगपति खेतानसग मानछिरिङ तामाङले गरेको कुराकानीको सार अंश :  

मुलुकको वर्तमान आर्थिक अवस्थालाई कसरी मुल्याङकन गर्नुभएको छ?
वर्तमान परिप्रेयमा मुलुकको अर्थतन्त्रमा गम्भीर चुनौतिहरु देखापरेका छन्। तर केही राम्रा पक्ष पनि छन्। औद्योगिक उत्प्ाादन त्यति राम्रो हुन सकेको छैन्। सुरक्षा, बन्द, हडताल उत्पादन हैसियत र प्रतिस्पर्धात्मक क्षमताका कारण औद्योगिक उत्पादन घट्दै गएको हो। तैपनि राजस्व र रेमिटेन्समा बृद्धि भएको छ। अनुपातमा गतवर्ष ६० प्रतिशतभन्दा बढी भएकोमा यो वर्ष १० प्रतिशत मात्र बढेको छ। तर संख्यात्मक हिसाबले घटेको छैन। ४ महिनामा २० अर्ब सोधान्तर नोक्सानी भएको छ, गतवर्षभन्दा २० अर्ब बढी सुनचाँदीको आयात भएकोले। अर्थतन्त्र संकटग्रस्त नै छ भन्न त मिल्दैन तर तरलताको संकट पक्कै हो। यसलाई व्यवस्थापन गर्न सकेमा कुनै समस्या छैन अन्यथा तीन या चार वर्षमा आर्थिक संकट निम्तिन सक्छ र त्यसपछि पनि वेवास्ता गरिए ५/६ वर्षमा मुलुक गृहयुद्धतिर धकेलिन सक्छ। 

सम्पूर्ण लगानी जति आवास तथा घरजग्गा गएको छ। यसबारे तपाईको धारणा के छ?
औद्योगिक क्षेत्रमा देखिएको श्रम विवाद, उत्पादन मुल्य बृद्धि जस्ता कारणले उद्योग धन्दा सञ्चालन हुन सकेका छैनन् र यो क्षेत्रमा लगानी सुरक्षित हुन नसकेकाले लगानीकर्ताहरु सुरक्षित लगानीका लागि हाउजिङ, वैकिङ सेयर जस्ता जोखिममुक्त क्षेत्रमा आर्कषित भएका हुन्। यो ६ महिनाको अवधिमा ४० अर्ब निक्षेप भएकोमा ७५ अर्ब लगानी बैकिङ क्षेत्रको रहेको छ। यसरी हेर्दा ३५ अर्ब बढी लगानी भएको देखिन्छ। त्यसैले लगानीको वातावरण छ तर अनुत्पादक क्षेत्रमा लगानी भईरहेको छ। अनुत्पादक क्षेत्रमा ऋण लिएर लगानी गर्नु राम्रो संकेत होइन यसलाई रोक्नुपर्दछ।

वेरोजगारी समस्याले युवा जमात धमाधाम विदेशिने क्रम बढ्दो छ, यसबारे पनि केही बताईदिनुहोस न्?
कुनै पनि देशले आफनो श्रमलाई विदेश पठाएर उनीहरुको पसीना बेचेर आएको आयलाई स्वाभिमानको आय भन्न मिल्दैन। यो मुलुक र नागरिक दुवैका लागि हितकर छैन। देशमा राजनीतिक अस्थिरता, महंगी, बन्द हडतालजस्ता गतिविधिले उत्पादन र रोजगारी घटेको छ। त्यसैले युवाहरू विदेश जान बाध्य छन्। युवा जमातलाई विदेश पठाउने भन्दा स्वदेशमै रोजगारी बढाउने कार्य थालनी गर्नुपर्छ। र, यसका लागि राजनीतिक खिचातानीको अन्त्य हुनुपर्छ। त्यस्तै विदेशमा अदक्ष होइन प्राविधिक र दक्ष कामदार पठाउनेतिर ध्यान दिनुपर्छ। यसका लागि तालिमको व्यवस्था हुनुपर्छ र हामीले पनि विदेश जानेलाई तालिम दिन्छौं, जिम्मा लेउ भनेर मागेका हौं तर सरकारले वास्तै गर्दैन।

रेमिटेन्सको योगदान बारे पनि केही बताइदिनुस् न?
५०–५५ डिग्रीको चर्को गर्मीमा पसिना बगाएर कमाई पठाएको रेमिटेन्सको हामीले सम्मान गर्नुपर्छ। ऋण लिएर विदेशमा काम गरेकाहरूको कमाई अहिले अनुत्पादक क्षेत्रमा लगानी भइरहेको छ। यसलाई सुधार्नु पर्छ र उत्पादनमुलक काममा लगानी गर्नुपर्छ। विदेश गएका नेपाली कामदारहरूले विदेशमा कमाएको सीप, विचार र पुँजीलाई व्यवस्थित गर्न वैदेशिक रोजगार बैंकको स्थापना गरि उनीहरूको पुँजी उत्पादनसील क्षेत्रमा लगानी गर्न सके मुलुकको अर्थतन्त्र आफैं सुधि्रन्छ। रेमिटेन्सलाई सही ठाउँमा लगानी गर्ने विषयमा एनआरएनले पनि चाहेमा केही गर्न सक्थ्यो। तर, अहिलेसम्म हुन सकेको छैन। 

यहाँहरूको प्राइम लाइफ र ल73मी रेमिटको काम कस्तो चल्दैछ?
डेढवर्ष पहिले जब हामी बजारमा प्रवेश गर्‍यौ, लाखौं नेपालीहरू विदेशीएको देखियौं। उनीहरूको सुरक्षाका लागि नीतिगत काममा जोड दिनुपर्ने आवश्यकता देखेर विदेश जाने प्रत्येक कामदारको दुतावासमा दर्ता गराई वार्षिक १० डलर शुल्क लिने र सुरक्षाकार्ड बनाई उनीहरूको जीवन विमा, दुर्घटना विमा, विदेशमा अलपत्र परेकाहरूको उद्धार गर्ने प्रस्ताव गर्‍यौं तर हुन सकेन। हामी निजी क्षेत्रबाट विमा गर्ने योजना ल्याई अगाडि बढ्यौ र सबैको सक्रिय साथले सफलता पनि पाएका छौं। त्यस्तै, श्रमजीवीले ऋण लिएर विदेश गई कमाएको रकम सही तवरले आफन्तको हातमा परोस् भनेर संस्थागत योजनाका साथ अगाडि बढ्यौ र यसमा पनि सबैको साथ पाएकै छौं। अहिले देशमा नेपालीको मुखु48डो लगाएर विदेशीले कारोबार गरिरहेका छन् जुन श्रमिकहरूको लागि ज्यादै असुरक्षित छ। ल73मी रेमिट अहिले मलेसियामा पनि संचालनमा ल्याएका छौं। मध्यपूर्वका केही राष्ट्रहरूमा पुगेका छौं र केही राष्ट्रमा जाने तयारीमा छौं।

रेमिटेन्स घटेको छ भनिन्छ नि?
सबभन्दा पहिले विश्वको अर्थतन्त्र कुन रूपमा गएको छ त्यो हेर्नुपर्छ। २००८ जुलाइमा विश्व आर्थिक मन्दीको प्रभावमा पर्‍यो, दुबईमा पनि केही समय अघि यस्तै स्थिति देखियो। विश्व आर्थिक मन्दीका विषयमा कति कुरा अझै लुकेका छन्, खुल्न सकेका छैनन्। यदि यो बाहिर आयो भने नेपाली कामदार फर्किनु पर्ने दिन आउन सक्छ। तर, बढी मेहनती, लगनशील र नम्र स्वभाव भएका नेपालीले विदेशमा आफ्नो श्रमबजार थेग्न सक्ने भएकाले रेमिटेन्स घट्यो भनेर चिन्ता गरिहाल्नु पर्ने ठाउँ छैन। त्यस्तै हामीले मुलुक भित्रै रोजगारी सृजना गर्न ध्यान दिनुपर्छ। प्रतिस्पर्धात्मक क्षेत्रमा लगानी गर्न नसके पनि कम प्रतिस्पर्धा भएको र तुलनात्मक लाभको क्षेत्र खोजिनु पर्छ। यदि वार्षिक ५० हजार रोजगारी सृजना नहुने हो भने मुलुकमा अर्को द्वन्द्व निम्तन सक्छ। 

वैदेशिक रोजगारलाई कसरी व्यवस्थित गर्न सकिन्छ?
यसलाई व्यवस्थित गर्ने सरकारी निकाय त छ तर त्यस निकायमा व्यवसायीकरण भएको छ। सकेसम्म बढी श्रमिक पठाएर कमिशन खाने काम मात्रै भइरहेको छ। यसमा नियन्त्रण गरि दक्ष कामदार पठाउनेमा जोड दिनुपर्छ। त्यस्तै कामदार जाने मुलुकमा दुतावास, श्रम सहचारी नभएसम्म कामदार पठाउनु हुँदैन। कामदारको करबाट सहचारी खोल्न सक्छौं तर कुन दलको को व्यक्ति जाने भन्ने विवादले सहचारीसमेत नियुक्त हुन सकेको छैन। अब बन्ने संविधानमा पनि वैदेशिक रोजगारलाई व्यवस्थित गर्ने विषयमा उल्लेख हुनुपर्छ भन्ने मेरो धारणा छ।

यो क्षेत्रलाई अझ कसरी प्रवर्द्धन गर्न सकिन्छ?
देशको अर्थतन्त्रको २० प्रतिशत हिस्सा ओगटेको वैदेशिक रोजगार हेर्ने मन्त्रालय नहुनु दुर्भाग्यपूर्ण कुरा हो। यसलाई व्यवस्थित गर्न र कामदारको हक, हितका लागि काम गर्न छुट्टै मन्त्रालयल खोलिनु पर्छ। जसले वैदेशिक रोजगारीको नाममा भएको ठगीको उजुरी, सीप र तालिमको व्यवस्था, श्रम सहचारी नियुक्तिको विषय हेर्नु पर्दछ। सिटिइभिटी, आइएलओ लगायतका राष्ट्रिय, अन्तर्राष्ट्रिय दातृ निकायहरूसँगको सहकार्यमा तालिमको व्यवस्था गरि दक्ष कामदार विदेश पठाउन सकेमा अहिले भित्रिएको भन्दा दोब्बर रेमिटेन्स भित्रिन्छ र देश दक्ष कामदार पठाउने मुलुकमा गनिन्छ। सरकार ढिलासुस्ती गर्छ र हामी तालिम प्रदान गछौैं जिम्मा दिनुहोस् भन्दा पनि वास्ता गर्दैन।
 
अन्त्यमा.............
रोजगारीकै सम्भावना नेपालमै छ भन्ने सबैले बुझनुपर्दछ। हाम्रो मुलुक जवैकि, समाजिक विविधता र प्राकृतिक सम्पदाको खानी हो। परिवर्तन गर्न नसकेकाले मात्र वेरोजगारी समस्या सृजना भएको हो। यसमा कमजोर शासकीय प्रणाली पनि दोषी छ। अबको ५ देखि १० वर्षभित्रमा उपज हुने क्षेत्रको खोजी गरी नेपालमै रोजगारी थेग्न सक्ने वातावरण तयार पार्न सकिन्छ र यसका लागि सबै मिलेर एउटै थलोमा उभिनुपर्दछ। युवा जमातले रािष्ट्रय अर्थतन्त्रमा परिर्वतन ल्याउन जागरुक हुन जरुरी छ।